background image
Handreiking voor de ontwikkeling, implementatie en verankering van palliatieve zorg in grote organisaties, juni 2013
10
1. Inleiding

Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert voor patiŽnten die te maken
hebben met een levensbedreigende aandoening, en voor hun naasten. Deze zorg probeert het lijden
te voorkomen en te verlichten door vroegtijdige signalering, zorgvuldige beoordeling en behandeling
van pijn en andere problemen van lichamelijke, psychosociale en spirituele aard (definitie WHO,
2002). Overigens, palliatieve zorg richt zich niet uitsluitend op patiŽnten met kanker. Alle patiŽnten
met een ongeneeslijke aandoening, waaronder mensen met dementie (3), COPD (4), hartfalen (5) en
neurologische aandoeningen (6-7) behoren tot de doelgroep van de palliatieve zorg. Palliatieve zorg is
ook breder dan alleen terminale zorg. Het strekt zich uit van het moment dat de patiŽnt te horen krijgt
dat hij of zij een levensbedreigende aandoening heeft, via een periode waarin ziektegerichte behandeling
en palliatieve zorg samengaan, tot aan het overlijden en de periode daarna.
Symptomen en effecten

Veelvoorkomende symptomen in de palliatieve fase zijn vermoeidheid, pijn, zwakte en kortademigheid
(8). Ook ondervinden patiŽnten soms complexe psychosociale en spirituele problematiek (9). In
de laatste levensfase vervalt uiteindelijk het doel van genezing en worden zorg, begeleiding en
symptoomverlichting, in het licht van een waardig levenseinde, steeds belangrijker (10).

Uit onderzoek blijkt dat palliatieve zorg positieve effecten heeft op de overleving, op de kwaliteit van leven
(1, 11-12) en op de tevredenheid van patiŽnten en hun naasten over de zorg in de laatste levensfase
(13). Daarnaast tonen verschillende studies aan dat palliatieve zorg leidt tot minder zorggebruik en
kostenbesparing (14-16).
Palliatieve zorg in Nederland

De afgelopen jaren heeft de palliatieve zorg in Nederland een grote ontwikkeling doorgemaakt. Het
onderwerp staat op de agenda, zowel in de zorg als bij het onderwijs en de wetenschap. Er is kennis
ontwikkeld om de kwaliteit van de palliatieve zorg te verbeteren. Het aanbod aan gespecialiseerde
palliatieve zorgvoorzieningen, zoals high-care hospices, bijna-thuis-huizen, palliatieve units bij verpleeg-
en verzorgingshuizen en transmurale consultatieteams, is toegenomen. Ook reguliere zorgaanbieders,
zoals thuiszorgorganisaties, verpleeg- en verzorgingshuizen en ziekenhuizen, zijn zich er steeds meer
van bewust dat palliatieve zorg specifieke aandacht en deskundigheid vereist. Het beleid van de
overheid richt zich op het verder verbeteren, versterken en verankeren van de palliatieve zorg (17).
Speerpunten van het beleid zijn het beschikbaar stellen van specialistische kennis over palliatieve zorg
op plaatsen waar die specialistische zorg niet voorhanden is, het investeren in kennis en in onderzoek,
en het verbeteren van de (keten-)structuur van de palliatieve zorg.

Door deze toegenomen aandacht bestaat binnen steeds meer ziekenhuizen en andere zorgorganisaties
de behoefte om palliatieve zorg (verder) te ontwikkelen. In de regio Rotterdam hebben twee organisaties
voor verpleging en verzorging en een opleidingsziekenhuis de afgelopen jaren op systematische wijze
palliatieve zorg ontwikkeld en geÔmplementeerd. Deze organisaties hebben hiermee, ieder op hun
eigen wijze, de zorg voor patiŽnten en hun naasten in de palliatieve fase verbeterd. Dankzij subsidie
van ZonMw in het kader van Programma Palliatieve Zorg, gericht op de implementatie van `Goede
Voorbeelden', ontstond de mogelijkheid om de opgedane ervaringen te bundelen in deze handreiking.